Чаро Саидамир Зуњуров љони худро ба гарав гузошт?

 

Айёме, ки мо сари њокимият омадем, ин ноябри соли 1992 буд. Давлат, њукумат, ин чизњо њама рамзї буданд. Агарчи иљлосияи таќдирсози Хуљанд заминаи њукумати конститутсиониро тарњрезї карда бошад њам, дар асл тарафњо њоло дар сангар, зидди якдигар буданд. Љанги шањрвандї давом мекард. Кушторњо идома доштанд. Доду бедодї дар љомеа њукмфармої дошт. Кулли нафарњое, ки ба њайси роњбар пешбарї мешуданд, бо њар бањона рўирост даст мекашиданд. Яке ба оянда боварї надошт, дигаре аз талвосаи љон Душанберо тарк карда буд. Дар кўчањои Душанбе куштору ѓорат љараён дошт. Сохторњои њифзи њуќуќ ва тартиботи љамъиятї фалаљ гардида буданд. Вазорати корњои дохилї кайњо боз дар низоми бенизомї буд. Суду прокуратура ба ном амал мекарданд.

Дар чунин шароите, ки авзои сиёсиву иљтимоии кишвар  печидаву сангин буд, дар иљлосияи 16 – уми Шўрои Олї бо ризоияти сарвари тозаинтихоби Шўрои Олии љумњурї Эмомалї Рањмон Саидамир Зуњуров ба вазифаи раиси кумитаи амнияти миллї таъин шуд.

Аз рўи ахбороти даќиќе, ки дастраси мо шуда буд, аз љониби гурўњњои манфиатдор  барои дар иљлосия пешнињод кардани рўйхати аъзоёни њукумати нав, лоињаи рўйхати њукумати алтернативї тањия гардида, ба вазифаи раиси кумитаи амнияти миллї шахси дигарро пешбарї кардан мехостанд.

Интихоби Саидамир тасодуфї набуд. Аллакай дар солномаи фаъолияти ў собиќаи бобарори хизматї дар  сохторњои Кумитаи давлатии бехатарии Иттињоди Шўравї ва иљрои маъмурияти хизматї дар Афѓонистон љойи намоён дошт.

Саидамир Зуњуров дар байни роњбарони ба тозагї интихоб шуда нахустин шахсияте буд, ки баъди иљлосия 4 декабр ба Душанбе омад. То ин замон њайати асосии кормандони бехатарї ба амалњои бењисоби фитнаву тањрик ва шурў шаромезињои мухолифин нигоњ накарда, аз худ матонат ва хунсардї зоњир намуда, тавонистанд, ба иѓвову васваса дода нашуда, бошарофона вазифаи касбии худро ба љо оваранд. Чунки бањри аксарияти кулли ходимони маќомоти Кумитаи амнияти миллї таќдири Ватану мардум азиз буд. Онњо њарчї ки аз дасташон меомад, талош меварзиданд, вале вазъияти дилшикастагї дар тамоми маќомоти ќудратї ва њифзи њуќуќ, инчунин фаъолияти созмонњои амнияти давлатї таъсир дошт.

Њарчанд созмонњои амнияти давлатї дар давраи тайёрї ба гузаронидани Сессия ХVI Шўрои Олии љумњурї кор мебурданд, вале дар шањри Душанбе, вилояти Ќурѓонтеппа ва ноњияњои тобеи љумњур онњо аз фаъолият бозмонда ва фалаљ гардида буданд.

Сарфи назар аз ин ходимоне њам буданд, ки мавќеи бетараф доштанд, ё барои тезутунд гардонидани вазъият фаъолият мекарданд. Баробари ба фаъолият шурўъ намудани роњбарони нави Кумитаи амнияти миллї ба онњо зарур омад, ки сулњу осоиштагї ва њамдиливу якдилиро дар дохили худ тасбит дињанд.

Ба раиси нави Кумитаи амнияти миллї рўйхати иборат аз 32 нафар кормандоне пешнињод шуд, ки онњо њамчун њамкосаву ёрдамчии фаъоли мухолифин буданд.

Замона пурошўбу изтиробангез буд. Надидани чорањо бањри амнияти ин ќабил кормандон оќибатњои нохуши сангин дар пай дошт. Фањмондани сањву хатоњои онњо осон набуд. Бо вуљуди ин бо онњо сўњбатњои эзоњотї доир намуда, оќибати амалњои содирнамуда ва нохушињои дар пай дошта ба онњо фањмонда мешуд. Онњоеро, ки њаёташон воќеан њам зери хатар буд, ба рухсатии мењнатї ё муваќатан ба рухсатии хизматї ба дигар минтаќа, њатто  берун аз љумњурї мефиристоданд. Тавассути амалї кардани тадбирњои ољилї муяссар гардид, ки ихтилофњои дохилї аз байн бардошта шаванд. Билохир, соири зиёди аз ин кормандон, дар айёми худ бо ќувваи љавонї, вале њанўз њаёт камозмуда дар рафти сангарњои мусаллањонаи рў ба рў њадафу маќсадњои шахсии худро аз даст дода, бо даъвати дил ва иродаи хеш ба маљрои фаъолияти ањли кошифони амнияти кишвар омехта, дар роњи мубориза барои пойдор гардонидани сохти конститутсионї бевосита ширкат варзиданд. Аз байни онњо одамони алоњида сазовори мукофотњои давлатї гардиданд ва дар рутбаву хизмат боло рафтанд.

Њамаи ин чорабинињо аслан ба тадбиќи ќарорњои Сессия ХVI Шўрои Олии љумњурї оиди тасбиту устуворї ва босуботии сулњу ризоияти миллї нигаронида шуда буданд.

Табиист, ки њар як роњбар, ба хусус роњбари ба тозагї таъин гардида, пеш аз њама сохтори худро ба шакли муайян  медарорад ва хамиртурўши самараноки амалї гардонидани вазифањои хоси идораи худро возењ месозад. Дар ин сурат интихоб ва љо ба љо гузории мутахассисон бо назардошти эътибору таъсир ва амали онњо наќши муњим мебозад. Ин  равишу љараёни мураккабест, ки самара ва комёбињо минбаъд дар њар як кор ба њалли дурусти он марбут аст. Дар вазъи мухолифатњои мусаллањона њамагуна амал, ќадру ќимати бузургтар пайдо мекунад.

Њамагуна њалли дуруст, ё ѓалат ба мавќеи шахс дар љомеа марбут аст. Ва худи мавќеъ аз аќидаву љањонбинї ва нуќтаи назар бармеояд: дар кадом тараф истодаї, ба суди кї кор мекунї, билохира, ба кадом сохту тартибот хизмат дорї.

Мањз ба њамин хотир моњи декабри соли 1992 ва январи соли 1993 дар созмонњои кумитаи бехатарии давлатї баъзе таѓйироти сохторї ворид гардид ва роњбарони нави зерсохторњои муњимтарин таъин шуд.

Тамоми њайати бехатарии давлатї дар њолати фавќулода ќарор доштанд. Ба онњо зарур меомад, ки дар вазнинтарин шароит фаъолият намоянд ва аз собитї ва љавонмардї ба зуњур оваранд.

Баробари љорї гардонидани навгонињо дар сохтору ташкили мењнат, кормандони Кумитаи амнияти миллї барои ба амал тадбиќ намудани ќарору барномањое, ки дар Сессия ХVI  ѓайринавбатии таърихи тарњрезї шуданд, шурўъ намуданд. Дар ин роњ, ба роњбарони нав пеш аз њама дар асоси ќарору нишондодњои мазкур наќшаи амал мураттаб сохтанд.

Барои иљрои он зарур меомад чунин корњоро сару сомон дињанд:

таъмини роњу равиши босубот дар љумњурї;

- алоќадри њол гузоштани сањми худ барои њалли масъалањои иљтимоиву иќтисодї;

- боло бурдани рўњияи ахлоќиву сиёсии кормандон ва сафарбар намудани онњо ба иљрои муњимтарин вазифањои хизмативу ољилї;

- њифзи ољилии сарњади давлатии љумњуриро бо Афѓонистону Љумњурии Халќии Чинро ба ўњдаи худ гирифтан;

- фаъол гардонидани чорабинињои оиди иктишоф ва алайњи иктишоф дар дохили мамлакат ва берун аз хати сарњад;

- гузаронидани чорабинињои ољилї-тањќиќї судбахши чекистї нисбати љинояткорони махсус хавфноки давлат террористњо ва роњбарони гурўњњои мусаллањи ѓайриќонунї – таъмини иштироки бевоситаи кормандони соњањои хизмати Кумитаи амнияти миллї дар мубориза алайњи љинояткорї;

- таъмини зерсохторњо бо мутахассисони муносибу сазовор,  интихобу љобаљо гузорї, бењтар  сохтани такмили ихтисос ва дараљаи касбии кормандон;

- бењдошти шароити мењнативу маишї, таъминоти  њуќуќї ва иљтимоии њайати шахсї ;

- ширкати фаъолона дар кори такмилу мукаммалгардонии заминањои ќонунгузорї, ба вуљуд овардани маљмўи меъёрњои идораи њифзи њуќуќ;

- њамкории амалии тарафайн бо маќомотњои ќудратї ва њифзи њуќуќи кишварњои хориљї.

            Бисёр мураккаб буд раванди музокироти тољикон. Баъзан ќатъ мешуду ба ваќти дигар вомегузоштанд. Гоњњо кандаву вайрон мешуд. Мухолифин дар дархости худ устувор буд ва аз фишори рўи рост худдорї намекард. Дар робита бо ин сарвари Љумњурии Тољикистон, роњбарону аъзоёни вакилони њукумат  доимо ба иттилооти ољилї дархурд барои ќабули ќарор ва интихоби роњу усули дуруст бурдани мунозира эњтиёљ доштанд. Табиист, ки ин гунна иттилоотро пайдо кардан лозим. Ва он нињоят бо нерў ва тариќу василаи худї  ба даст меояд. Вазъи њол њунари нозуку зањмати мутахассиси баландихтисоси хизмати ољиливу тањлилии созмонњои амниятро таќозо мекард. Ин вазифа бо сарбаландї иљро гардид. Ва шањодат бар ин бањои баланди роњбарони вакилони њукуматї дар идомаи раванди гуфтугўй ва бањсу мунозирањост.

            Ба маќсади таъсир расондан ба роњбарони мухолифини тољик аз муносибат ва равобити ољилї бо роњбарияти Љумњурии Исломии Афѓонистон, аз љумла Ањмадшоњи Масъуд, Бурњониддин Рабонї, А. Дустум ва дигарон даќиќназарона истифода бурда мешуд. Далели равшани ин мудао мулоќоти моњи декабри соли 1996-уми њукуматї ва мухолифин аст.  Вохўрї дар мавзеи Хостдењ бо иштироки роњбарони Афѓонистон ва миёнравии Созмон Милали Муттањид ба дараљаи олї баргузор гардид. Дар он рољеъ ба ќатъ кардани амалиётњои њарбї дар ноњияњои шарќии Љумњурии Исломии Афѓонистон муњимтарин њуљљатњо имзо гардиданд. Ва ин барои гуфтугўи минбаъда заминаи боэътимод фароњам овард. Ба натиљаи вохўрї дар Хостдењ мавќеи намояндагони олимаќоми Афѓонистон ва  њамчунин вохўрии онњо бо роњбарони мухолифини муттањидаи тољик таъсири бузург расонд.

            Он замон ва он рўзњо роњбарону кормандони фаъоли Кумитаи амнияти миллї, ин суханони Раиси худ Саидамир Зуњуровро пайравї мекарданд: њар ќавме, ки бар зидди худ аз худ људо шавад рў ба харобї меоварад. Ва ин мисли он аст, ки њар шањр ё оилае, ки бар зидди худ аз њам људо шавад, устувор истода наметавонад.

            Агар иблис, ки миёни мардуми тољик даромад, иблисро берун мекард, бар зидди худ аз њам људо мешуд салтанаташ вожгуну ќавмаш пароканда ва гумном мешуд.

            Иттилооти ољилие, ки аз зерсохторњои амнияти миллї давоми тамоми даврањои равиши гуфтугузор ба даст меомад, мувофиќи маќсад ба љомеаи кишвар, созмонњои байналмилалї, намояндагон, гурўњњои њамкору њамсоз ва њамчунин ба Комиссия рољеъ ба назорати ќатъї истифодаи силоњ, ки аз рўи шартномаи њарду тараф таъсис ёфта буд, расонда мешуд. Маќсад аз истифодаи самараноки иттилоот, огоњондани тарафдорони мољарохоњи ќаноти мухолифин буд. Онњо  на танњо бояд мефањмиданд, балки возењ медонистанд, ки муборизаи мусаллањона ба муќобили њукуматї љумњурї, инкор намудани зарурати њарчї зудтар ба Ватан баргардондани гурезањо, нодида гирифтани талошу иќдомњои роњбари ќонунї интихобшудаи мамлакат барои расидан ба сулњи устувор ва ризоияти миллї бемаънист.

            Дар рафти корњои ољилї аз таъсири калони сиёсии њизби мухолифин ба вазъи воќеии мамлакат аз мухолифатњое, ки дар сафи он байни аъзоён ва гурўњњо пайдо мешуданд, ба хотири нигоњ доштани ќисмати боэътимоди он истифода мешуданд.

            Далели ин муддао, амали муносибат бо њизби демократии Тољикистон буд. Амнияти миллї ихтилофњоеро, ки байни аъзоёни ин њизби он замон бонуфуз доштанд, бараълоина дарк намуд. Ва онњоро ба риштаи тањќиќу тањлил гирифт, натиљањои даќиќу хушбинона эњсос кард. Људої дар байни роњбарони њизб имконият дод, ки ќаноати солими он, ки барои бо роњи сулњу салоњ њал кардани мухолифату низои байни тољикон иддао дошт, дастгирї ёбад. Билохир  тавассути зањмати пурљўшу хурўш ва ољилї бо яке аз роњбарони ин ќаноат њамчун њизби мустаќил бо номи платформаи Алма-Ато ба ќайд гирифта шуд.             Ќисмати дигари њизби демократї бо рўњи мољарољўї бадному беобрў шуд ва пасон аз фаъолият монд.

            Ва ин зарбаи вазнине буд бањри мухолифин. Чунки њамзамон роњи кўмак аз хориља баста шуд.

            Раият дарахте аст, агар парварї,

            Ба коми дили дўстон бархўрї.

            Ба берањмї аз бару бораш макан,

            Ки нодон кунад, њайф бар хештан.

         Солњои мухолифи њамдигар рўбарў шавї дар Тољикистон  ва таърихи давлати љавони соњибистиќлол ва нукарону ходимони хизмати махсуси амнияти миллии он давраи басо мураккабе буд. Мухолифати дохилии миёни тољикон ба тадри