Пайдоиш ва ташаккули

хадамоти сарҳадии давлати рус

 

Ин самт таърихи тӯлонӣ дорад. Тохтутозҳои гурӯҳҳои бодиянишини тоторҳо князҳои русро маҷбур месохтанд, ки дар қаламрави мулкҳое, ки таҳти тассаруфи онҳо буданд барои ҳифзи диёрашон истеҳкомҳои муҳофизати сарҳадӣ ва дар даромадгоҳи шаҳрҳо, қалъа шаҳрҳои сарҳадӣ бунёд намоянд. Нахустин бозёфти хаттӣ дар бораи ташкил намудани ҳифзи сарҳад фармоиши князи Киеви рус Владимир буд. Тибқи ин санад ҳифзи сарҳади рус дар соҳили дарёҳои Суле, Трубежу, Осетру таъсис дода шуд ва барои хизмат аз қабилаҳои славенҳо мардҳои беҳтарин (лучшие мужя) ба хотири посбонии марзи рус сафарбар мешуданд.

Солҳои 30-юми асри XI ба ин хотир хатти дигари ҳифзи сарҳад ба ӯҳдаи шаҳрҳои соҳили дарёи рост гузошта шуданд. Нимаи дуюми асри XI тохтутозҳои полякҳо дар ҷануби давлати рус князро маҷбур сохтанд, ки хатти сеюми иловагии мудофиаро таъсис диҳад. Ин вазифаро княз бар души шаҳрҳои дар соҳили дарёи Днепр ҷой дошта вогузор намуд. Қиссаҳои то замони мо омада расида номи аввалин шахсеро, ки барои таъсисёбии сарҳади рус ҷонбозиҳои зиёде намудааст шаҳодат медиҳанд, ки родмарди рус Иля Мураметс мебошад. Ӯ хеле марди ғаюр, ҷасуру баномус будааст. Дар хонаи гарм неву дар майдони набардҳои шадид барои ҳифзи марзи буму кишвараш аз ҷароҳатҳои вазнин ба шаҳодат расида майдони ҷангро тарк накардааст. Оромгоҳи ӯ қабристони Киев Печорский мебошад. Номи ӯ аз ҷониби калисои насронӣ ба рӯйхати шаҳидон ворид карда шудааст ва ҳамчун «нигаҳбони сарҳадбонҳои рус» ҳисоб мешавад.

Дар давраи ҳукмронии нахустин князҳои рус бо дастгирии дружинаҳо ихтиёриён ва сокинони минтақаҳои наздисарҳадӣ аломатҳои огоҳкунӣ дар ҳолати наздик шудани сарҳадшиканон дуд ва оташ ҳамчун воситаҳои алоқа истифода мешуданд. Дар самти шимолу ғарбӣ ва ғарби руси қадим ҳифзи сарҳадро сокинони шаҳрҳои Новгород, Псков, Полодск, Ладогаи кӯҳна ва амсоли онҳо амалӣ мекарданд. Ин ҷо хатар начандон калон буд. Чунки шароитҳои табиӣ дар шакли ботлоқҳои одамногузар, ҳавзҳои пуроб ва буттаву ҷангалзорҳои зич имконият намедоданд, ки душманони рус сарҳадро рахна намоянд. Ҳайати шахсии горнизонҳо ва қалъаҳо назоратчиён ва пустаҳо вазифадор буданд, ки сарҳадро доимо таҳти назорат гирифта дар ҳолати ҷой доштани марзшиканӣ марзшиканҳоро несту нобуд созанд. Мисол, соли 1240-ум сардори гурӯҳи сарҳадбонон дар маҷрои дарёи Нева, Пелгуси наздикшавии киштиҳои флоти ҳарбии Шветсияро дида тез хабар дод. Ин иқдом имконият дод, ки княз Александр сари вақт ва фаврӣ пешдастӣ намуда зарба занад. Дар натиҷа душман талаф ёфта несту нобуд шуд.

Дар харитаи сиёсии давлати рус пайдошавии Москва ҳамчун давлат барои рушди сарҳад восита шуд. Дар ҳамон давра митрополити ҷомеаи рус Алексий дар муроҷиаташ ба насрониҳое, ки дар соҳилҳои дарёҳои Хопер ва Дон истиқомат мекарданд оиди истифодаи «қаровулҳои фахрӣ», «пустаҳои махфӣ» дар нуқтаҳое, ки станичникҳо (деҳотиҳо) сарҳадро ҳифз мекарданд таъкид карда буд. Ин пустаҳо бояд ҳаракати урдуи тоторҳои марзшиканро таҳти назорат мегирифтанд ва дар ҳолати ҷой доштани марзшиканӣ ё ин, ки ҳаракат намудан ҷониби сарзамини рус сари вақт ахбор ирсол менамуданд. Дар қиссаи таърихии муҳорибаи Куликово маълумот оиди «кашшофони махфии сарҳадбонҳо» (разведчикҳо) ҷой дорад. Лашкари Мамай, ки ба самти Москва ҳаракат дошт, дуртар аз шаҳр муҳофизон Родион Жидовинов, Андрей Попов, Фёдр Молик ва дигаронро дар ҳайати 50-нафар дастгир намуданд. Андрей Попов тавонист, ки аз маҳбас гурехта сари вақт дар бораи ҳаракати Мамай ҷониби Москва ба княз Дмитрий хабар расонад. Тавасути гурӯҳи кашшофон (разведчикҳо) маълумоти аз Попов гирифта шуда тасдиқ шуд. 8 сентябри соли 1380 дар натиҷаи истифодаи дурусти маълумоти дар дасташ дошта Дмитрий мавқеи муносиби задухурдро таъмин намуд, ки дар натиҷа лашкари Мамайро торумор кард.

Аз маълумотҳои таърихии давраи князи бузурги Москва Василий-III то давраи мо омада расида ӯ дар давраи ҳукмрониаш қаламравашро ба заставаҳо тақсим кард (соли 1512). Аз нимаи дуюми асри XIV дар давраи пурқувватшавии ҳокимияти князи бузурги Москва дар соҳили дарёҳои Хапер, Воронеж, Дон хатҳои мудофиавии махсус ташкил карда шуданд. Фаъолияти ҳаррӯзаи муҳофизати хатҳои марз дар давлати рус номи Хадамоти сарҳадиро гирифт.

Ҳарбиён ва қушунҳои аз дигар минтақаҳо сафарбар шуда дар пустаҳо ва станитсаҳо «муҳофизони Москва» ном гирифтанд. Дар давраи рушди давлати Москва Сибир ва Шарқи дур забт шудаанд. Соли 1483 Ивани III таҳти роҳбарии княз Фёдр Курский ва Воевод Салтик- Травкин юриш кард. Аз дарёҳои Тоболу, Иртиш ва Об гузашта экспидитсия вобастагии васалии князҳои Вогул ва Югорскийро аз Маскав таъмин намуд. Соли 1582 айёми юриши машҳури Ермак ба шумор мерафт. Дар ин давра қалъа-шаҳрҳои Тобол, Иртиш, Березев, Обдорск, Сургут, Нарим сохта шуданд. Давра ба давра мустаҳкамкунии сарҳадҳои кишварҳои мустамликашуда баррасӣ мешуданд ва ин иқдом бо иштироки бевоситаи казакҳо ва қисмҳои ҳарбӣ амалӣ мешуд. Дар охири асри XVII дар Сибир зиёда аз 10 ҳазор хизматчиёни ҳарбии сарҳадӣ фаъолият доштанд. Мутаасифона қувваи зикршуда барои ҳифзи сарҳад кам буд ва ҳокимияти маҳаллӣ иловагӣ сокинони маҳалҳоро аз ҳисоби мардум сафарбар мекарданд.

Дар давраи ҳукмронии Иван Грозний қаламрави давлати рус васеъ шуда буд ва марзҳои ӯ ҳам мутаносибан дар ҷануб ва шарқ тӯлонӣ шуданд. 1 январи соли 1571-ум Иван Грозний «ҳарбии машҳури замони худ» боярин М.И. Воротинскиро сардори муҳофизони станитсаҳо ва хадамоти муҳофизон таъин намуд. Ӯ иштирокчии фаъоли юришҳои зидди шведҳо, тоторҳо ва муҳосирони қазон буд. Моҳи феврали соли нишондодашуда таҳти сарпарастии «ҳарбии машҳури замони худ» оинномаи ҳифзи маҳалҳои сарҳади давлатӣ дар станитса ва даштҳои сарҳадӣ омода карда шуд. Онро шоҳ тасдиқ намуд. Ин аввалин меъёри ҳуқуқӣ мебошад, ки таҳи даҳсолаҳо тартиб ва низоми хизмати сарҳадиро барои давлати Москва муайян намуд. Тибқи ин оиннома тартиби муҳофизат аз ду қисм иборат буд:

  1. Станитса
  2. Посбонҳо

Станитсачиҳо ду ҳафта ба хизмат баромада дар минтақаи ба онҳо муайяншуда хизмат мекарданд. Ҳайати гурӯҳ аз чор-шаш нафарӣ, ки аспсавор буданд иборат буд. Ба ҳисоби миёна таҳи чорсад километрро таҳти назорат гирифта марзро ҳифз мекарданд.

Посбонҳо бошанд дар масофаи чил километр сарҳадро муҳофизат менамуданд. Баромад ва бозгашт аз хизмат дар хатсайри муҳофизат дар дафтари махсус қайд карда мешуд. Дар самтҳое, ки эҳтимолияти марзшиканӣ вуҷуд дошт посбонҳо чор-панҷ нафарӣ хизмат менамуданд. Дар нуқтаҳои хатарнок бошад аз даҳ нафар зиёд марзро ҳифз мекарданд. Чолок ва ҳушёр будан яке аз сифатҳои асосии ба гурӯҳ шомил намудани муҳофизон буд. Барои хунукназарона рафтор намудан ё ин, ки набаромадан ба хатсайри муайяншуда посбонҳои гунаҳкорро бо қамчин мезаданд. Онҳое, ки қафо мемонданд ё ба хизмат дер меомаданд ҷарима месупориданд. Барои гум кардан ё дидаю дониста маъюб намудани аспи истифодашуда арзиши асп аз гунаҳкорон ситонида мешуд. Барои расонидани иттилоотҳои бардурӯғ ҷазо пешбинӣ нашуда буд. Оиннома ин амалро манъ карда буд.

То замони мо як санади бебаҳои таърихии Синодикии калисои Успенский омада расидааст. Дар саҳифаҳои ӯ номҳои родмардҳои рус, ки вақти адои хизмат дар марзи Руссия бо Олмон, Литва ва ҷануби кишвар ба шаҳодат расиданд абадӣ сабт карда шудаанд. Тибқи ин сабти калисои насронӣ аз худованд дархост намудааст, ки «аскарони масеҳдусти рус аз болои душман зафарёб бошанд».

 

Сарҳади давлати рус дар давраи

ташаккулёбии империяи бузурги Руссия.

 

Асри XVIII давраи васеъшавии қаламрави Руссия, болоравии мувафақиятҳои ҳарбӣ, ташаккулёбии империяи бузурги рус ва қудрати он ба шумор меравад. Ин пешравиҳо дар давраи ба арсаи сиёсат омадани Петри I (Петри бузург), Екатеринаи II ва лашкаркашҳои беназири рус А.В.Суворов, П.А. Румянсев ва дигарон вобаста буд. Кавказ ва сарватҳои ӯ ҳамеша дар маркази диққати Руссия буд. Петри I соли 1711 муборизаи марҳиладорро зидди Туркия барои ба даст овардани заминҳои назди баҳрҳои Сиёҳ ва Азов оғоз намуд. Ин кашмакашиҳо дар давраи салтанати Екатеринаи II тибқи шартномаи сулҳи Кучук Қайнарчӣ анҷом ёфт. Заминҳои зикршуда то соҳили рости дарёи Кубан ба қаламрави Руссия шомил карда шуданд. Табиист, ки дар баробари васеъ шудани ҳудуди империя хатҳои марзи ӯ низ тағйир меёфтанд. Ба хотири таъсис ва мустаҳкам намудани хатҳои нави марз моҳи январи соли 1778 лашкаркаши бузурги рус Суворов ба Кубан омад. Дар як муддати кӯтоҳ таҳти сарпарастии ӯ дар гирду атрофи шаҳри Кубан панҷ истеҳкоми бузург (қалъа) ва бист посбонгоҳҳо сохта ба истифода дода шуданд. Хадамоти кашфӣ ҳам ба фаъолият оғоз намуд. Хатти мудофиаи марзи нимҷазираи Қрим таҳррезӣ шуд ва маҷмааи огоҳкунии байни батареяҳои соҳил бо флоти баҳри Сиёҳ таъсис дода шуд.

Соли 1754 фармони шоҳ оиди барҳам додани гумрук ҳамчун сохтори мустақил ба имзо расид. Ин намуди фаъолият ба салоҳияти сарҳад гузаронида шуд. Ҳамзамон дар баробари сарҳадбонон дар нуқтаҳои сарҳадӣ назоратчиҳо ва мушоҳидакорони гумрукӣ ба кор шурӯъ намуданд. Ин иқдом вобаста ба ҳамон давраи таърихӣ як падидаи нав ва пешқадами ҷомеа буд, гарчанде аз камбудиҳо холӣ набуд. Нарасидани ҳайати хизматчиён ва истифодаи мардуми маҳаллӣ имконият намедоданд, ки ба тарзи касбӣ ҳифзи марз ва кори гумрук таъмин карда шавад.

Тағйиротҳои куллӣ дар инкишофи хадамоти сарҳадӣ пеш аз ҷанг бо Наполеон ба вуқӯъ омаданд. Соли 1810 вазири ҳарбӣ М.Б.Барклай-Де-Толе баъди омӯзиши вазъияти кунунии хатти ғарбии марзи Руссия хулосаи ғайриқаноатбахш будани вазъиятро дар ин самт ба шоҳ пешниҳод намуд. Ин пешниҳод баъди баррасӣ аз ҷониби ҳукумати Руссия мақбул дониста шуд ва дар «Низомномаи ташаккулёбии ҳифзи сарҳадӣ» ворид шуда тасдиқ шуданд. Тибқи низомномаи мазкур марзи ғарбии Руссия аз Паланга то Ячерлык (зиёда аз 1600 чақрим) ҷудо карда шуд. Қитъаҳое, ки аз ҳамдигар дар масофаи 150км ҷой дошта онҳоро ҳайати ҳашт полки казакҳои Дон ва се полкҳои казакҳои бучӣ муҳофизат мекарданд. Ҳифзи хатти дуюми сарҳад аз ҷониби муҳофизони соҳил таъмин карда мешуд.

Таҷриба нишон дод, ки ҳайати казакҳо дар арафаи саршавии ҷанги ватанӣ соли 1812 гарчанде, ки аз ӯҳдаи ҳифзи сарҳад сарбаландона баромада бошанд ҳам, вале дар замони осоиштаи баъдиҷангӣ, ки аслан дар қатори дигар вазифаҳои оинномавии марзбонҳо масъалаҳои иқтисодӣ низ гузошта шуда буданд корношоям баромаданд. Аксарияти онҳо дар ҷиноятҳои иқтисодӣ бо қочоқчиҳо шарик мешуданд ё худашон бевосита дар ҳайати гурӯҳҳои муташакил онҳоро сарварӣ мекарданд. Ҳамаи ин камбудиҳоро ба назар гирифта ҳукумати подшоҳии Руссия ҳайати полкҳои казакҳоро аз ҳифзи хатти марз барканор намонд.

Моҳи августи соли 1827 вазири молияи Руссия Е.Ф.Канкрин тарифҳои нави гумрукиро пешниҳод намуд. Қабули ин пешниҳод зиёд намудани пардохтҳои гумрукӣ буданд. Ҳамвора ӯ низомномаро оиди муҳофизати сарҳадӣ ва гумрукӣ тартиб дод. Дар ин санад баррасӣ шуда буд, ки «Тағйироти аввалиндараҷа ин ҷудошавии муҳофизати ҳарбӣ ва таъини қумандонҳои ҳарбӣ бояд шаванд». Муҳофизати сарҳад дар минтақаҳои хушкӣ ва соҳилҳои баҳрии империя соли 1827 таъсис дода шуд. Ин марҳила давраи ба ташкилоти ҳарбӣ мубадалшавии сохторҳои сарҳадӣ ба ҳисоб меравад. Ин равандро албатта дар як ё д усол татбиқ кардан душвор буд. Даҳсолаҳо лозим шуданд, ки хадамоти сарҳад аз гумрук ҷудо карда шавад. Нахустин маротиба сохтори сарҳадии Руссия ҳамчун воҳиди алоҳидаи ҳарбӣ бо номи «корпуси ҷудогонаи посбонии сарҳадӣ» дар асоси фармони император Александри III соли 1893 ташкил карда шуд. Новобаста аз он, ки ин воҳиди навтаъсис дар сохтори вазорати молия шомил бошад ҳам аммо даъват барои хизмат ва таъминот тибқи тартиботи низомии ҳарбиён таъмин карда мешуд. Аввалин қумандони корпуси сарҳадӣ генерал Д.Д. Свинин буд. Ӯ иштирокчии ҷанги Руссия-Туркия солҳои 1877-1878 мебошад.

Дар сохтори «корпуси ҷудогонаи сарҳадӣ» Раёсат ҳафт округи ҳарбӣ наваду як бригада, шӯъбаҳои махсуси Беламорск ва Керченский отрядҳо ва пустаҳо шомил буданд. Ҳайати умумии корпус 36709 нафар буд, ки 1033 нафарашро генералҳо, штаб ва обер-офитсерҳо ташкил менамуданд.

Соли 1893 ба ҳайати «корпуси махсуси сарҳадӣ» флотиляи крейсерии гумруки Балтика ворид карда шуд.

Дар соли 1901 дар базаи посбонҳои сарҳадоҳи оҳани Хитои шарқӣ округи сарҳадӣ берун аз Амурск таъсис дода шуд. Сарвари ин округ генерал Мартинов гарчанде марди кордон вале бетақдир таъин карда шуд. То оғози ҷанги якуми ҷаҳон қисмҳои ҳарбии округи зикршуда тааҷубовар ҳам, ки бошад дар қаламрави давлати бо Руссия ҳамсарҳад – Чин роҳи шарқии оҳан ва ҳудудҳои роҳро аз ҳуҷумҳои ғоратгарон ҳифз мекарданд. Баъди Инқилоби Октябри соли 1917 Мартинов хизмати ҳарбиро дар сафи Армияи Сурх идома дода дар сохторҳои таъминотӣ ва Академияи ҳарбӣ фаъолият дошт. Мутаасифона баъди солҳои 30-юми асри XX ӯро барои «амалиётҳои аксулинқилобӣ» айбдор намуда ба қатл расониданд. Баъди мурдани И.В.Сталин ӯро бегуноҳ дониста сафед карданд. Номи неки ин генерали хизматнишондода дар саҳифаҳои таърихи қушунҳои сарҳадӣ ба наздикӣ сабт гардида ӯ зиндаву ҷовид монд.

Дар тарбияи ахлоқии сарҳадбонҳои рус хизмати калисои дини насронӣ хеле назаррас аст. Дар сохтори ҳар як бригадаи сарҳадӣ вазифаи рӯҳонӣ пешбинӣ шуда буд ва барои зиндаву ҷовид мондани сарлашкарони сарҳадӣ онҳо саҳми калон доштанд. Аввалин роҳбари корпуси махсуси сарҳадбонҳо генерал Савинин А.Д. дар арафаи ҷанги империалистӣ ба шаҳодат расид. Соли 1913 ӯро дар Петербург дафн карданд. Мутаасифона дар давраи кашмакашиҳои инқилобӣ ҷанги шаҳрвандии Руссия муборизаҳои дохилӣ оромгоҳи ин шахси муътабар гум шуда буд. Хушбахтона бо дастгирии калисои динии Петербург ҳоло қабри ӯ ёфт шуда аз нав ободу зебо гардонида шуд. Оромгоҳро минтақаи сарҳадии шимоливу ғарбии Хадамоти бехатарии Руссия дар Санкт-Петербург сарпарастӣ мекунад.

Қушунҳои сарҳадӣ

дар арафаи ҷанги якуми ҷаҳон

 

Аз арафаи саршавии ҷанги якуми ҷаҳон қушунҳои сарҳадӣ ба ҳайати артиши амалкунандаи Руссия (бидуни ду бригадаи Осиёи Миёна) шомил шуда дар ҷабҳаҳои гуногун ҷангиданд. Тибқи таҳлилҳои профессори штаби генералии Академияи ҳарбии подшоҳӣ генерал Головин Н.П. дар ҷанги якуми ҷаҳон нисбати дигар қисмҳои ҷангӣ сарҳадбонҳо ва казакҳо корнамоии беназир нишон доданд.

Аксарияти онҳо сазовори ордени Георгий шуданд. Зарбаҳои пайдарпай сабукдӯш кардани қумандонҳои сарҳадӣ сабаб шуд, ки корпуси махсуси сарҳадбонҳо бенизом гарданд. Кӯҳнаро пошу пароканда карда, вале ба ҷои ӯ чизи нав таъсис надоданд. Корпус аз байн рафта бошад ҳам, вале буданд нафарҳое, ки бо як дилсӯзии ба онҳо хос хизматро идома медоданд. Таҷрибаи онҳо барои муҳофизати сарҳади давлати навбунёд лозим буд. Аввалин роҳбари сарҳадбонҳои Шӯравӣ ва охирин сарҳадбони то Инқилобӣ генерал Г.Г. Мокасий –Шибинский буд. Сентябри соли 1918 ӯ аз вазифааш сабукдӯш карда шуд ба хотире, ки ӯ аз қавми графҳо буд ва ҳамчун унсури бегона эътироф нашуд. То ҳоло дар бораи тақдири ӯ ягон маълумот нест.

 

Хадамоти сарҳадӣ

дар давраи Инқилоби Октябр

 

Тибқи директиваи Шӯрои комиссари халқии РФСФР аз 26-уми майи соли 1918 дар Руссия Хадамоти сарҳадӣ таъсис дода шуд. Аввалин роҳбарони ин хадамот В.Р.Минжинский-комиссари халқии молия, ҷонишини раиси КФ «ВЧК» А.Л.Ливиев роҳбари ҳарбии Сарраёсати посбонии РФСФР, П.Ф.Федотов-комиссари ҳарбии Сарраёсатии сарҳадӣ аъзои Шӯрои ҳарбии Руссия таъин шуданд. То соли 1917-ум рӯзи таъсисёбии сарҳад ҳамчун иди маъбад қайд мешуд. Сарҳадбонҳо ӯҳдадор буданд, ки рӯзи ба маъбад даровардани «Олиҳаи муқаддас» «Пресвитая благородица» 21-уми ноябр (4-уми декабр бо солшумории нав) иди сарҳадро ҷашн мегиранд. Сарҳадбонҳо ба ин васила дар рӯҳияи доро шудан ба сифатҳои покизагӣ, поктинатӣ тарбия мешуданд. 28-уми майи соли 1918 раиси Шӯрои халқии РФСФР В.И.Ленин декретро дар бораи таъсис додани муҳофизони сарҳад имзо кард. Ҳамин рӯз ҳамчун рӯзи таъсисёбӣ ва ҷашни рӯзи сарҳад қабул шуд, ки то ҳоло қайд карда мешавад. Яке аз вазифаҳои умдаи давлати навтаъсиси шуроҳо ин мустаҳкам намудани сарҳад ва рушди муҳофизати он буд. Ин ташаббус соли 1923 анҷом ёфт. Ташкилдиҳанда ва ташаббускор дар ин ҷода капитани рангаи як М.В.Иванов буд. Таҳти сарпарастии ӯ дар кӯлҳои Балтика, Чуд ва Псков флотияи Ладога ташкил дода шуд, ки ин муқаддимаи тавлид шудани қушунҳои сарҳадии баҳрӣ буд.

 

Қушунҳои сарҳадӣ дар

давраи Ҷанги Бузурги Ватанӣ

 

22-июни соли 1941 Германияи фашистӣ аҳдшиканона бе эълони ҷанг соати 4-пагоҳӣ қадами нопокашро ба ҳудуди Иттиҳоди Шӯравӣ монд. Нахустин қувваҳое, ки бо душман ру ба ру шуданд аз баҳри Баренсево то баҳри Сиёҳ сарҳадбонҳо буданд. Аввалин қурбониҳои ҷанг сарбозон, афсарон ва сокинони сарҳадӣ буданд. Новобаста аз оне, ки қувваҳо нобаробар буданд, вале таҳти фишори машинаи пуриқтидори ҷангии Германия онҳо матонат ва мардонагӣ нишон дода дар қалъаи Брест ва дигар нуқтаҳои сарҳадӣ то қатраи охирини хун мардонавор истодагарӣ намуданд. Бисёриҳо қаҳрамонони ҳалокшуда барнагаштанд ва мавқеҳои ҷангиро насупориданд.

Дар давраи Ҷанги Бузурги Ватанӣ ба ӯҳдаи Қушунҳои сарҳадӣ ҳифзи ақибгоҳи қувваҳои амалкунанда гузошта шуда буд. Сарҳадбонҳо дар муҳорибаҳои Одесса, Сталинград, Севастопол, Ленинград, Москва ва озод намудани қаламрави Аврупо иштирок намуда корнамоиҳои беназир нишон доданд. Дар тули ҷанг 150 нафар сарҳадбонҳо сазовори номи баланди қаҳрамони Иттифоқи Советӣ шуданд. Ҳамвора сарҳадбонҳо дар таъмин намудани чорабиниҳои махсуси давлатӣ иштирок намуданд. Масалан соли 1943-юм ҳайати полки сарҳадии 131 дар конфронси Теҳрон муҳофизати вакилони Иттиҳодияи Шӯравӣ ва роҳбарони иттифоқи зиддигитлериро ба ӯҳда доштанд. Як мисоли аҷоиб: баъди ба анҷом расидани гуфтушунидҳо турнири бозии футбол дар Теҳрон байни сарбозони артишҳои иттифоқ гузаронида шуд. Дар ин мусобиқаи варзишӣ сарҳадбонҳои Шӯравӣ ғолибият ба даст оварда мукофоти таъсисдодаи шоҳи Эронро ба ватан бурданд. Ҷоизи қайд аст, ки бо Кантария ва онҳое, ки байрақи ғалабаро дар бурҷи Рейхстаг овехтанд яктоашон сарҳадчӣ сержант П.Качикин буд. Мутаасифона ӯ муддати дароз умр надид. Осебҳо ва захмҳои дар ҷанг гирифта умри ӯро канда карданд. Солҳои баъди ҷангӣ обрӯ ва эътибори Иттиҳоди Шӯравӣ даҳчанд афзуд. Қисмати зиёди давлатҳои аз мустамлика озодшуда низоми давлатдорӣ сохти сотсиалистиро интихоб намуданд ва ин сабаби ба ду лагери ба ҳам зид тақсим шудани ҷаҳон гардид. Дунё ба ҷаҳони сотсиалистӣ ва капиталистӣ тақсим шуд. Қисми зиёди давлатҳои капиталистӣ бе мустамлика монданд ва ҳамчун кишварҳои ру ба тараққӣ оварда тарафдори форматсияи сотсиалистӣ шуданд. «Мусобиқаи ду форматсияи бо ҳам зид барои якум будан оғоз шуд». Дар ин давра самтҳои асосии сиёсати сарҳадии Иттиҳоди Шӯравӣ ба тасвиб расонидани шартномаву қарордоҳо бо давлатҳои ҳамсоя, ҷиҳозонидани сарҳад бо таҷҳизоти техникӣ, радиолакатсионӣ ва ғайра буданд. Аз соли 1955-ум сар карда истифодаи чархболҳо дар сарҳад ҳатмӣ кунонида шуд. Аввалин мукофоти давлатӣ барои сарҳадбонҳо нишони «Барои шуҷоат дар посбонии сарҳади СССР» таъсис дода шуд.

 

Давраи баъди ҷангии

қушунҳои сарҳадӣ

 

Корнамоии қаҳрамонона ва анъанаҳои сарҳадӣ аз насл ба насл мондаро насли нави Шӯравӣ идома дода аз таҷрибаи ҷангии давраҳои нав онро бой ва ғанитар намуданд. Дар ин самт мисол шуда метавонад муҳорибаи ҷазираи Дамаск ва ёрии интернатсионалӣ ба Афғонистон. Соли 1969 вазъият дар сарҳади шимоли Чин тезу тунд шуд. Аз рӯи ақидаҳо сабаби ин ҷудокунии хатти марз ба ҳисоб меравад. Айни ҷудокунии хатти марз чиниҳо тез-тез бо сарҳадбонони рус даст ба гиребон мешуданд. Онҳо ҷазираи Дамаскро қаламрави Чин меҳисобиданд. Дар ин задухурдҳо сарҳадбонҳои Шӯравӣ доимо ғолиб мебаромаданд. Ин ҳолат албатта ғазаби сарбозони Чинро дучанд мекард.

2-марти соли 1969-ум 700 сарбози чинӣ ба ҷазираи Дамаск гузашта он ҷо мавқеъ гирифтанд. Онҳоро ду минамет ва як батареяи артилерӣ дастгирӣ менамуданд. Посбонгоҳи Нижнемихайловка фаврӣ омодаи задухурд шуд. Сардори застава лейтенанти калон Иван Стрелников буд. Новобаста аз оне, ки қувваҳо нобаробар буданд сарҳадшиканони чинӣ тоб наоварда дар майдони ҷанг 250 нафарро талаф дода қафо нишастанд. Дар ин ҷанги нобаробар Стрелников қаҳрамонона ҳалок шуд. 15-марти соли зикргардида қушунҳои сарҳадии Чин бо қувваи нав боз ба ҳуҷум гузаштанд. Бо супориши роҳбарияти сиёсии мамлакат истифодаи артилерия ва силоҳи «град» иҷозат дода шуд. Муҳориба ду соат тул кашид. Дар майдони ҷанг онҳо зиёда аз 1000 нафарро бой дода ақибнишинӣ карданд. Аз ҷониби сарбозон ва афсарони санадии Шӯравӣ 58 нафар талафот ёфт.

 

Иштироки қушунҳои сарҳадӣ

дар ҷанги Афғонистон

 

Иштироки қушунҳои сарҳадӣ дар набардҳои Афғонистон як озмоиши дигаре барои онҳо буд, ки дар таърихи навини сарҳад мақоми хоса дорад. Вазифаҳои асосии қушунҳои сарҳадӣ дар ин давра баъди ворид шудан ба Афғонистон чунин буданд.

-Пешгирӣ намудани рахнакунии хатти марз аз ҷониби гурӯҳҳои мусаллаҳ;

-Расонидани ёрӣ ба мақомотҳои давлатии Афғонистон дар ноҳияҳои сарҳадӣ;

-Пешгирии ҳодисаҳои истифодаи силоҳ аз ҳудуди Афғонистон бар зидди ноҳияҳои сарҳадии Шӯравӣ;

-Таъмини гузаштани сарбозони Шӯравӣ ба қаламрави Афғонистон ва ҳифзи онҳо.

Қушунҳои сарҳадии КБД СССР ба тариқи расмӣ дар ҷанги Афғонистон иштирок накарданд. Онҳо фақат вазифаи касбии худро иҷро намуда 518 нафар ҳарбиёни сарҳадиро талаф доданд. 12500 нафари дигар ҷароҳатҳои сабуку вазнин бардошта захмӣ шуданд.

 

Пайдоиши усулҳои

муоширати сарҳадӣ

 

Ногуфта намонад, ки сарҳадбонҳо аз давраи пайдоиши худ анъана ва услубҳои хоси «муоширати мобилӣ»-и байниҳамдигарро доштанд. Аз дидбонгоҳҳо ахбор тавассути кабутарҳои омӯхта ирсол мешуд. Посбонҳои марзӣ вақти иҷрои вазифа бо худ ду кабутар мебурданд. Дар ҳолати ба миён омадани зарурат фаврӣ як кабутар бо нома барои ба ҷои таъинот расонидан сар дода мешуд, кабутари дуюм бошад барои истифодаи эҳтимолӣ нигоҳ дошта мешуд.

Ногуфта намонад, ки марзшиканҳо аз ин чолокии сарҳадбонҳо низ бехабар набуданд. Онҳо роҳҳои муборизаи худро барои аз байн рабудани кабутарҳо доштанд. Дар ҳолати дидани кабутари номабар онҳоро ба нишон гирифта мепаронданд. Ин услуб то солҳои 60-уми асри XX дар таҷрибаи сарҳадбонҳо истифода мешуд. Ин намуди муошират дар кинофилми Шуравӣ «Дидбонгоҳи кӯҳсор» нишон дода шудааст.

Қайд кардан лозим аст, ки сарҳад ва гумрук, ки аслан аз ҳисоби одамони пирсол буданд аз ӯҳдаи ҳалли вазифаҳои иқтисодӣ дар ҳама ҳолатҳо намебаромаданд. Аз ҳамин лиҳоз подшоҳ Николай I дастур дод, ки сохтори муҳофизати сарҳад тағйир дода сохтори ҳарбӣ кушода шавад. Дар ҳамин давра ранги сабзи каллапӯш ва рахи шими сарҳадбонҳо қабул шуд, ки ҳамчун рамзи фарқкунандаи сарҳад аз дигар воҳидҳои ҳарбӣ то замони мо омада расид. Ин рамз, ки маънои ҳамешасабз будани хатти марз ва хоки ватанро таҷассум менамояд, таърихи тӯлонии 200 сола дорад.

Аломатҳои марзӣ

Пайдоиш ва ташаккули нишонаҳои сарҳадӣ

 

Аломатҳои сарҳадӣ иншоотҳои махсуси муҳандисӣ буда барои муайян намудани хатти марз таъинот доранд. Онҳо низ дар баробари рушду нумӯъи сарҳад давра ба давра такмил ёфта то замони мо омада расиданд ва қисми таркибии улуми сарҳадшиносӣ ба ҳисоб меравад. Онҳо дар шакли сутунчаҳо, пирамидаҳо, теппа, баландӣ, ҷӯй, чуқурӣ, санг ва ғайра беандоза ва ба таври содда монда мешуданд. Дар давраҳои қадим вақте, ки хатти сарҳад ва ҳудуди давлатҳо чандон муайян набуд аломатҳои сарҳадӣ ҳам вобаста бо дараҷаи равиши ҷомеа гуногун буданд. Ба ҳайси аломат дарахтро нишон мемонданд, махсус чуқуриҳо мекофтанд, онҳоро аз ангишт ё санг пур мекарданд, шохи дарахтонро мепартофтанд. Ин аломатҳо ҳамчун ифодакунандаи марз шинохта мешуданд. Дар ҷисмҳои сахт нишонаҳо дар намуди салиб, ҳарфҳо сабт мешуданд. Дар ҳама давру замон аломатҳои сарҳадӣ мустаҳкам, назаррас ва бояд дарозмуддат мешуданд. Ҳатто дар давраи ибтидоӣ одамон дар ғорҳо ҷой гирифта, мавзеҳои шикор зисту зиндагиашонро бо нишонаҳои махсус ишора намуда бо ҳамин усул марзи мавзеи ҷои истиқоматашонро аз дигар қабилаҳо ҷудо мекарданд. Дар форматсияи ғуломдорӣ қалъаҳо, деворҳо барои ҳифзи шаҳрҳо ба ҳайси аломатҳои марзӣ сохта мешуданд.

Намуд ва шакли ифодакунии аломатҳои сарҳадӣ ба форматсияи ҷамъиятӣ вобастагии зич дорад. Дар бисёр давлатҳои шарқ ба сифати аломатҳо дарвоза ва девор ҳам истифода мешуд. Мисол: девори машҳури Чин. Вақте, ки таҷҳизоти техникӣ набуданд, барои ҷудо намудани хатти сарҳад дар бисёр давлатҳо марзро ҷуфт мекарданд. Дар таърихи ҷудо намудани хатти марзи Руссия бо Чин ва як қисми давлатҳои ғарб ҳамчун аломат теппаҳои баланд истифода мешуданд. Чунин аломатҳо соли 1727 байни губернияи Иркутск ва дарёи Арғуни хатти марзи Руссия бо Чин монда шуда буданд.

Аввалин маротиба дар таърихи сарҳад марзи Руссия ва Хитой дар аввалҳои асри XVII муайян карда шуд. Дар шартномаи ба имзо расида қисми сарҳад аз мавқеи Шабим-Дабача то Кляхта аломатҳои хатти сарҳад аз хишти пухта деворҳои сутуншакл сохта шуданд. Тибқи шартномаи дар Пекин ба имзо расидаи ин ду давлат аввалин маротиба харитаи марз таъсис ёфт ва тасдиқ шуд. Самтҳои мухталиф бошанд бо ҳарфҳои кирилликии русӣ «А; Б; В; Г; Д; Е; Ж; З; И; К; Л; М; Н; О; П; Р; С; Т» нишон дода шуда буданд. Нахустин нишони сарҳадии №1 соли 1724 дар марзи Руссия гузошта шуда буд. Ин аломат аз хишти пухта дар шакли дудбаро сохта шуд. Сутунчаҳои чубин, ки ифодакунандаи аломати марз буда, соли 1861 дар сарҳади кули Хан байни Чину Руссия гузошта шуданд. Сутунчаҳои соли 1861, ки дар соҳили дарёи Сунгача то мачрои Туменула монда шуда буданд бо ҳарфҳои «Е, И, К, Л, М, Н, О, П, Т» ифода ёфтанд. Соли 1886 баъди ҷудо намудани қисми шарқии сарҳад дар назди кули Ханка аломатҳои чубин ба хоросанг иваз карда шуданд. Ин албатта аз ҷиҳати бардошт дар гармову сармо хеле қуллай буд. Воҳидҳои ченкунӣ низ дар ҳамин давра дар улуми сарҳадшиносӣ ба миён омаданд. Баландии сутунча 143см, бараш 53см ва ғафсиаш 21,5см таҳия гардида қабул шуд. Аломатҳо дар хатти сарҳад яктарафа ва дар масофаи муайян ҷойгир мешуданд. Дар асрҳои XIX-XX дар аломатҳои сарҳадӣ дар сутунчаҳо герби давлатҳо сабт мешуданд. Нишонаҳои рамзҳои давлатӣ рангу бор мешуданд. Дар марзи давлатҳои ғарб таҷрибаи нишонагузорӣ қадам ба қадам пеш рафта зарурати қабули меъёрҳои ҳуқуқӣ ва байнамилалиро ба миён гузоштанд. Қисмати зиёди давлатҳои ғарб монанди Англия, Олмон, Фаронса аллакай хатҳои марзи давлатии худро ҷудо карда буданд. Тарзи рангу бор гузоштани сутунҳои марзӣ бо пешравии рукнҳои давлатдорӣ тағйир меёфтанд. Қисмати зиёди аломатҳои марзӣ дар харитаҳо, актҳои деморкатсионӣ, шартномаҳои байналмилалӣ шуморагузорӣ мешуданд. 24 сентябри соли 1905 аввалин аломати сарҳадии роҳи оҳан дар Руссия тасдиқ шуд. Тибқи фармони вазири корҳои дохилии Руссия, ки корпуси сарҳадӣ дар ҳайати ин вазорат буд аломати сарҳадии роҳи оҳанро тасдиқ намуд. Тибқи ин фармон сутунча аз оҳан тайёр мешуд. Дар охирҳои асри XX бошад таҷрибаи аломатгузорӣ дар сарҳад дар намуди сутунчаҳо ба як низоми муайян дароварда шуд. 25 сентябри соли 1938 ва чанде дертар 28 майи соли 1954 тасвири техникӣ ва қоидаи ҷобаҷокунии аломатҳои сарҳадӣ Иттиҳоди Шӯравӣ тасдиқ карда шуданд, ки дар собиқ ҷумҳуриҳои Иттиҳоди Шӯравӣ ҳоло мустақиланд онҳо бетағйир монданд. Дар мавқеҳои хушкигарди сарҳад аз рӯи қоида ду аломат сутунчаҳои чубин ва оҳанин яке дар қаламрави як давлат ва дигараш дар тарафи муқобил гузошта мешаванд. Масофаи байни онҳо аз ҷониби комиссия деморкатсионӣ дар тарафи маҳали сарҳади ду давлат муайян карда мешавад. Ин амал дар протоколи таъсиси ин аломатҳо қайд мешавад. Дар ҷойҳои ҳамвор ва назаррас аломатҳо дар масофаи чашмрас гузошта мешаванд. Дар гардишҳо ва он чойҳое, ки аз чашм дуранд гузоштани аломатҳо ҳатмист.

Дар байни аломатҳои асосии хатти сарҳад аз рӯи қоида нишона монда мешавад. Ҳамвора онҳо бо ҳарфҳои хурд шуморагузорӣ мегарданд. Дар сурат шумораи тартиби рақами аломат ва махраҷ рақами навбатии нишонаи мобайни сарҳад гузошта мешавад. Дар шароити Тоҷикистон марзро аз вилояти худмухтори Бадахшон то вилояти Термизи Узбекистон дарёи Панҷ ҷудо мекунад. Хатти сарҳад аз байни дарё ё фарватери он мегузарад. Нуқтаи аниқи хатти сарҳад дар нақшаи маҳал, ки бо протоколи аломат замима мегардад, бояд нишон дода шавад. Дар мавқеҳое, ки хатти марз аз об ба хушкӣ мегузарад ё баръакс нишонаҳои сарҳадӣ аз се сутунча ва марказ иборатанд ду сутун ва марказ дар як соҳил гузошта мешавад, сутуни самтбандӣ бошад дар соҳили муқобил бояд гузошта шавад.

 

Сарҳади давлатии Осиёи Миёна

дар ҳудуди асрҳои XIX ва XX

 

Солҳои 60 ва 70 асри XIX Руссия баъди забт кардани қисмати зиёди ҳудуди Осиёи Миёна Узбекистон, Туркманистон ва Тоҷикистони ҳозира, ки дар ҳайати Аморати Бухоро буданд бо пешниҳоди амир барои ташкил додани марз шурӯъ намуд. Соли 1886 аввалин горнизони ҳарбӣ дар шаҳри Керкии Туркманистони ҳозира таъсис дода шуд.

Ҳифзи марзи Панҷ ва Амударёро дар ҳамон давра аз ҷониби қисмҳои доимамалкунанда ва пиёдагарди казакҳои рус таъмин карда мешуд. Дар Тоҷикистон бошад нахустин дидбонгоҳи доимамалкунанда аз ҳисоби баталиони 2-юми бригадаи 4-уми Туркистон дар маҳали Шоҷони Помири шарқӣ таҳти сарпарастии полковник М.Е. Ионов ташкил шуд. Соли 1895 бошад дидбонгоҳҳои назоратӣ дар Мурғоб, Лангар, Ишкошим ва Хоруғ бунёд карда шуданд. Соли 1897 штабквартираи дидбонгоҳи Бадахшон аз Шуҷон ва Хоруғ кучонида шуд. Аз ҳамон давра Хоруғ пойтахти Бадахшон эълон шуд. Дар ҳамон давра қалъаи сарҳадбонҳо сохта ба истифода дода шуд, ки дар дохили ӯ идораи афсарон, ҷои хоби сарбозҳо, ошхона, ҳаммом, хонаҳо барои афсарон низ ба фаъолият шурӯъ намуданд.

Аввалҳои соли 1905 Амир Саид Олимхон беки Шуғнонро ба Бухоро бозхонда ба ҷои ӯ дигар касро таъин намуда, ба ӯ супориш дод, ки дар давраи фаъолияташ ба сардори отряди сарҳадии Помир итоат намояд. Сабаби татбиқи чунин қарор аз он иборат буд, ки 15-уми ноябри соли 1904 генерал-губернатори Туркистон ба губернатори ҳарбии Фарғона супориш дод, ки дар Шуғнон, Рӯшон ва Вахон тарзи ҳукмронии Руссия ҷорӣ карда шавад. Ба ҳамин хотир ба ҷои дидбонгоҳи Помир отряди сарҳадии Помир таъсис ёфт. Барои амалӣ намудани фаъолияти кории сардори отряди Помир «Дастурамали муваққатии сардори отряди Помир»-ро генерал-губернатори Туркистон П.Н. Тевяшов тасдиқ намуд. Аз рӯи мазмуни дастурамали мазкур сардори отряд ваколати истифодаи сардори Уездро дошта тобеи губернатори Фарғона буд. Сардори отряд тибқи ин дастурамал ҳуқуқ дошт, ки ба намояндаи амир дар корҳои идоракунӣ супориш ва фармоиш диҳад. Ҳангоми идора намудани аҳолӣ бояд, ки анъанаҳои аҷдодии Бадахшонро риоя менамуд. Ба замми ин ба кори маҳкама, ки аз рӯи анъанаҳои миллӣ ва шариатӣ баррасӣ мешуданд бояд назорат мекард. Дар натиҷаи ҷорӣ намудани ҳукмронии сохторҳои русӣ мардум имконияти интихоби мансабдорони маҳалро пайдо намуд. Мингбошӣ, қозӣ, оқсақолҳо интихобӣ ҳам, ки шуда бошанд, вале натиҷаи он аз ҷониби сардори отряди Помир тасдиқ мегардид. Бекорон бошанд барои ба мардикорӣ рафтан ба қаламрави генерал-губернатори Туркистон ҳуқуқи озодона рафтанро пайдо намуданд.

Соли 1905 бо иштироки бевоситаи сарҳадбонони рус дар Помир тақсимоти маъмурӣ гузаронида шу два то соли 1925 то таъсис ёфтани вилояти худмухтори Бадахшони кӯҳӣ бетағйир монд. Сарварони ноҳияҳо аз ҳисоби афсарони сарҳадии рус таъин мешуданд ва ҳуқуқу ӯҳдадориҳои приставаро1 доштанд.

Ёрдамчии онҳо аъзоёни волост2 ё ин, ки онҳоро дар маҳалҳо мингбошӣ ҳам меномиданд. Дар тобеияти мингбошиҳо сарварони деҳот оқсақолҳо бо ёрдамчиёни худ арбобҳо ва қозиҳо буданд. То апрели соли 1912 дар сохтори отряди Помир 6 дидбонгоҳҳо – Хоруғ, Помир, Ишкошим, Лангар, Рангкул ва Қизилработ фаъолият менамуданд. Дар ҳайати отряд 7 афсар, 1 духтур, 170 сарбоз (98 тирандоз, 64 казак ва 8 нафар ғайринизомӣ) буданд. Дар ҳамин ҳайат отряди Помир то таъсис ёфтани Ҳукумати Шӯравӣ дар Бадахшон сарҳади давлатиро ҳимоя мекарданд. Сардорони дидбонгоҳҳои Помир «пустаҳо, заставаҳо» капитан Зайсев В.Н. (1893-1894), капитан Скерский А.Т. (1894-1896), капитан Егеерт А.С. (1896-1897), Штабс-капитан, Кивекес Е.К. (1897-1902) ва капитан Снесарёв Е.А. (1902-1904) буданд. Ба ҳайси сардорони отряди Помир афсарони зерин хизмат намуданд: подполковник Муханов М.Н. (1904-1912), подполковник Шпилков Г.А. (1912-1914), полковник Ягело И.Д. (1914-1917), полковник Фенин С.А. (1917-1918).

 

Отрядҳои сарҳадии

Чубек ва Панҷ

 

Дар минтақаи отрядҳои сарҳадии ноҳияҳои Ҳамадонӣ (Московский) ва Панҷ ҳифзи сарҳад дар пойгаҳи корпуси ҷудогонаи посбонии сарҳадӣ ҷой дошт. Соли 1896 дар ҳудуди Туркистон бригадаи сарҳади 31-уми Амударё дар ҳайати 915 хизматчии ҳарбӣ таъсис ёфта ба сохтори округи сарҳадии 7-ум гузаронида шуд.

 

______________________________________________________

 

1) (пристав сардори политсияи маҳаллӣ дар Руссияи то револютсионӣ)

2) Волост-воҳиди поёни маъмурӣ, ки ба таркиби уезд дар Руссияи подшоҳӣ дохил мешуд

 

 

То соли 1910 дар бригада мардуми маҳаллӣ низ ба хизмати кироя даъват мешуданд. Ситоди бригадаи Амударё дар маҳали Патта-ҳисор (Термизи нав) ҷойгир буд. Дар таркиби бригада чунин зерсохторҳо фаъолият доштанд. Бригада аз 4 шӯъба иборат буд: ситоди шӯъбаи 1 дар Чорҷӯ, шӯъбаи 2 дар Паттаҳисор, шӯъбаи 3 дар Сарой ва шӯъбаи 4 дар минтақаи Йёл ҷойгир буданд. Дар онҳо 51 дидбонгоҳ ва 15 дидбонгоҳҳои оберафсарӣ буд. Ҳар як оберафсар дар тобеааш се-чор пустаҳои оберафсарӣ дошт. Пустаҳое, ки дар итоати оберафсар буданд, отрядро ташкил менамуданд. Се-чор отряде, ки таҳти тассаруфи штабафсар буданд шӯъба ном дошт. Дар минтақаҳои сарҳадии Тоҷикистони ҳозира 22 пустаи сарҳадӣ (застава) таъсис дода шуда буданд.

Дар Айваҷ, Панҷи поён, Чубек ва Йёл дар якҷоягӣ бо пустаҳои сарҳадӣ нуқтаҳои гумрукӣ низ фаъолият мекарданд. Пустаҳо вобаста ба мавқеи иҷрокардаи худ аз хишти хом, санг ё намад бе фарши чубин сохта мешуданд. Барои овардани чубу тахта, ки бояд аз Сибир оварда мешуд, роҳ дур ва қимматаш гарон буд. Ба ҳамин хотир маводҳои сохтмони маҳаллиро истифода мекарданд. Бинои дидбонгоҳҳо иборат аз ду хона буданд. Масоҳати хонаи якум аз 18 то 27 м2 буда, дар дохилаш оташдони русӣ барои гармдиҳи ва тайёр намудани хурок барои 8-16 сарҳадбон сохта мешуд. Катҳои ҷои хоб ду қабата буданд. Ҳуҷраи дуюм, ки масоҳаташ то 17м2 буд, барои сардори дидбонгоҳ сохта мешуд. То рӯзҳои мо бинои пустаи валангори «Бурӣ» дар мавзеъи заставаи «Вахш» боқӣ мондааст.

Барои ҳаракат аз Термиз то Сарой «Панҷи ҳозира» сарҳадбонон дар баробари истифодаи хару асп дар дарёи Амударёву Панҷ аз нақлиёти обӣ истифода менамуданд. Аз сарчашмаҳои таърихӣ маълум аст, ки қумандони ҷудогонаи хадамоти сарҳади Руссия генерали артилерия А.Д.Свинин то 31-ум километр дар заврақи «Светая Олга» то дидбонгоҳи «Файзобод қалъа» заврақсавор омадааст (17км то ноҳияи Панҷи ҳозира монда буд).

Шароити хизмат дар сарҳади Осиёи Миёна мушкилиҳои номусоид ва зиёде барои сарҳадбонон дошт. Гармову сармо, набудани биноҳои истиқоматӣ, озуқа ва хурокворӣ аз як тараф аз дигар лиҳоз нарасидани ҳайати шахсӣ заҳмати сарҳадбононро дучанд вазнин менамуд. Албатта ин камбудиҳо дар посбонии сарҳад ва мукаммал будани он таъсири манфӣ доштанд. Роҳбарияти округи 7-уми сарҳадбонон дар бораи тағйир додани низоми сарҳад ба марказ пешниҳод ирсол намуданд, аммо бо сабабҳои гуногун ин пешниҳодҳо дастгирӣ наёфтанд. Фақат натиҷаи тафтиши соли 1917 аз ҷониби генерал Н.А.Тихочев барои беҳбудӣ каме такон дод. Ӯ лоиҳаи мустаҳкамгардонии сарҳади Осиёи Миёнаро таҳия намуд. Тибқи ин лоиҳа ворид намудани як бригадаи сарҳадӣ иборат аз 1500 сарбоз ва 40 афсар ба нақша гирифта шуда буд. Мутаасифона бо сабабҳои сари вақт ҷудо нагардидани маблағҳои лозимӣ вас ар шудани ҷанги якуми ҷаҳон нақшаи таҳрезигардида амалӣ нашуд.

 

 

Давраи Шӯравӣ

 

Дар айёми барқароркунии ҳокимияти Шӯравӣ ва ҷанги шаҳрвандии Руссия ҳифзи сарҳади Осиёи Миёна чанд муддате фаромуш шуда бад. Ин солҳои 1917-1920-ро дар бар мегирад. Ба хотири эҳё намудани ҳифзи марз 14-уми апрели соли 1920 фармондеҳи фронти Туркистон М.В.Фрунзе фармони рақами 171-ро1 ба имзо расонид. Ӯ супориш дод, ки барои беҳбуд гардонидани фаъолияти сарҳадбонҳои Туркистон двизияи махсуси сарҳадӣ дар ҳайати Раёсати двизия ва 3 бригадаи полки ҷудогонаи 7-уми тирандозӣ бо дивизиони кавалерӣ иборат аз 3 экскадрон таъсис дода шавад. Мутаасифона дар натиҷаи тезу тунд шудани амалиётҳои босмачигарӣ ташкилшавии дивизияи сарҳадӣ боздошта шуда, қисмҳои ҳарбии омода шуда ба артиши амалкунандаи Армияи Сурх фиристонида шуданд. Ба ин монеаҳо нигоҳ накарда ҷоизи қайд аст, ки ҳифзи сарҳадӣ аз мадди назари ҳокимияти Шӯравӣ дур намешуд. Дар чунин як марҳилаи вазнин аз кормандони раёсатҳои дивизияи сарҳадӣ бригадаҳо ва полкҳои сарраёсати сарҳади Туркистон ва дар маҳалҳо раёсатҳои ноҳиявии сарҳадӣ таъсис дода шудаанд. Ба хотири пурзур намудани қувваҳои сарҳадӣ аскарон аз қисмҳои амалкунандаи Армияи Сурх интиқол мешуданд.

28-феврали соли 1921 ба муқобилияти Англия ва собиқ амири Бухоро Амир Олимхон нигоҳ накарда шартномаи байни Иттиҳодияи Шӯравӣ ва Афғонистон ба имзо расид. Тибқи мазмуни ин шартнома тарафҳо ба мувофиқа омаданд, ки ба Иттиҳодияи давлатҳои сеюми абарқудрат ба хотири нарасонидани зиён ба давлатҳои қарордодро имзонамуда шомил нашаванд. Ба имзо расидани ин шартнома шартҳои муфидро барои ҳифзи сарҳади Афғонистон ба миён овард. Вале оромшавии вазн дертар оғоз ёфт. Вазъияти сиёсию ҳарбӣ дар Афғонистон ноором буд, ки сабабгори ин ҳаргуна қувваҳои носолим буданд. Ба хотири баргардондани мавқеъи сиёсӣ Англия дар ин ҷода барои ноором гардондани вазъи сиёсӣ кушиши бисёре ба харҷ медод. Дар ин амалҳои ноҷавонмардона низ саҳми Амир Олимхон ҳам буд. Орзуи боз аз сари нав баргардондани тоҷ аз хаёлаш нарафта буд. Отрядҳои ҳаракати босмачигарӣ аз ҷониби онҳо сармоягузорӣ мешуд. Онҳо беҳтарин силоҳҳои англисиро доро буданд ва мунтазам хатти марзро вайрон намуда ба горнизонҳои сарҳадии Шуравӣ пай дар пай ҳуҷум менамуданд. Новобаста аз пурқувват буданашон шикаст хурда боз ба ҳудуди Афғонистон фирор мекарданд. Ногуфта намонад, ки дар тарафи муқобили сарҳад онҳо истеҳкомҳои омодагӣ барои машқҳои ҳарбӣ ва пурра намудани сафҳои худ аз ҳисоби зархаридҳои аҷнабӣ доштанд. Қувваи ҷамънамудаи онҳо барои аз нав барқарор намудани ҳокимияти аз даст рафта аз ақибгоҳ омодаи ҳарбу зарб шуданд. Зарбаи асосӣ дар сарҳади Тоҷикистону Афғонистон бар зидди болшевикҳо ва тарафдорони онҳо равона шуда буд. Ҷиҳати аз байн бурдани бандаҳои исёнгари ҳаракати босмачигарӣ дар Тоҷикистон гурӯҳҳои зудамал дар ҳайати отряди наздисарҳадии 5-уми ба номи Бухоро қувваҳои ВЧК-ОГПУ ва Армияи Сурх ташкил карда шуданд. Мутаасифона фаъолияти харобкории ҳаракати босмачигарӣ меафзуд ва ин ҳолат гузаронидани чорабиниҳои қатъиро ба миён гузошт. Ба хотири муътадил намудани вазъияти ба миён омада қисмҳои корпуси 13-уми тирандозии Армияи Сурх ин вазниниҳоро ба ӯҳда гирифтанд. Ҳамин тариқ охирҳои солҳои 20 ва 30-юми асри гузашта ташаккулёбии қушунҳои сарҳадӣ дар Осиёи Миёна анҷом ёфт. Оиди ташкил додани 8 округи сарҳадӣ фармони сардори сарраёсати сиёсӣ ба имзо расид. Масъулияти ҷиддӣ ҳифзи сарҳади давлатии Тоҷикистон бо Афғонистон ба ӯҳдаи сарҳадбонҳои тоҷик гузошта шуд. Таъсисдиҳии қисмҳои сарҳадӣ оғоз ёфт. Соли 1928 отряди Сарой (дертар Тоҷикистон, баъд Панҷ), соли 1930 отряди сарҳадии Хоруғ ва комендатураи сарҳадии Қалъаи Хумб (баъди пошхурии иттиҳоди Шӯравӣ отряди сарҳадии Қалъаи Хумб) ташкил шуданд. Соли 1932 комендатураи сарҳадии Саричашма баъдтар Шуробод таъсис дода шуда, соли 1954 ба ҳайати отряди ноҳияи Москва шомил карда шуд.

28-уми октябри соли 1934 бо фармони комиссари халқии корҳои дохилӣ (НКВД) Иттиҳоди Шӯравӣ дар пойгоҳи округи сарҳадии Осиёи Миёна 4 округ таъсис ёфт, ки яктои онҳо дар Тоҷикистон ҷойгир шуд. Аз соли 1928 то 1935 дар ҳудуди раёсати ҳифзи сарҳадии РССР Тоҷикистон 308 задухурдҳои мусаллаҳона ҷой доштанд, ки 156-тои онҳо бо бандаҳои мусаллаҳ тааллуқ доштанд. Дар 2232 ҳолат молу амволи дастгиршуда аз қочоқчиён буданд. Соли 1936 дар шаҳри Душанбе бахши омодакунии мутаҳассисҳои миёна ва хадамоти таълимии сагҳои пайгир таъсис дода шуд. Ӯ чунин номгузорӣ шуд: «Раёсати қушунҳои сарҳадии КХКД»-и округи Душанбе. 1-уми сентябри соли 1938 дар пойгоҳи алоқаи раёсати қушунҳои сарҳадии Осиёи Миёна ротаи ҷудогонаи алоқа ташкил карда шуд. Дертар дар пойгаҳи ӯ баталиони алоқаи округи қушунҳои сарҳадии Осиёи Миёна таъсис шуд. Соли 1947 ин баталион аз Тошкент ба Душанбе интиқол дода шуд. Солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ аз қисмҳои ҳарбии қушунҳои сарҳадии Осиёи Миёна 1481 нафр сарҳадбонҳо ба фронт фиристонда шуданд.

Соли 1943 амбори ҳарбии рақами 42-и КХКД дар шаҳри Душанбе ташкил карда шуд, ки таъминоти сохторҳои сарҳадии ҷумҳуриро бос ару либос ва хурок таъмин мекард. 13 амрти соли 1963 бо фармони раиси Кумитаи бехатарии СССР округҳои сарҳадии Туркменистон ва Осиёи Миёна якҷоя карда шуда номи округи сарҳадии Осиёи Миёнаро гирифт. Идорааш ба шаҳри Ашқобод пойтахти Туркманистон кучонида шуд. Дар шаҳри Душанбе шӯъбаи фаврии ҳарбии сарҳадӣ дар ҳайати отрядҳои Панҷ, Москва (ҳоло Ҳамадонӣ), Хоруғ, баталиони алоқа, маркази таълимӣ, маҳзани нигаҳдориву таъминот ва госпитали ҳарбӣ ташкил шуданд. 8-майи соли 1974 бо фармони (укази) Президиуми (Раёсат) Совети Олии СССР барои дастовардҳои ҳарбӣ-амалӣ ва иҷрои вазифаҳои хизматӣ, нишондодҳои баланди тайёрии ҷангӣ ва сиёсӣ округи сарҳадии Осиёи Миёна бо ордени «Байрақи Сурх» сарфароз гардонида шуд.

Аз ҳама давраи муҳим дар саҳифаҳои таърихи қушунҳои сарҳадӣ ҷойгиршуда ин марҳилаи Афғонистон мебошад. 25 декабри соли 1979 тибқи қарордоди ҳамкориҳои СССР ва Афғонистон, як миқдори қувваҳои маҳдуди ҳарбии СССР ба қаламрави Афғонистон ворид карда шуданд. Дар набардҳои дохили Афғонистон бар зидди қувваҳои зиддиҳукуматӣ ҳазорҳо сарҳадбонҳо иштирок намуданд. Дар 9 соли ҷанг дар Афғонистон 322 сарбозону афсарон қаҳрамонона ҳалок шуданд. Дар ин ҷанг полковникҳо Ф.С. Шагалаев, С.У. Хабаев (баъди марг) ва капитан В.Ф. Понков сазовори унвони қаҳрамони Иттифоқи Советӣ шуданд. Онҳо дар қисмҳои сарҳадии шаҳри Душанбе хизмат мекарданд. Бо хотири дастгирӣ намудани қувваҳои сарҳадӣ дар Тоҷикистону Афғонистон соли 1981 дар назди шӯъбаи фаврии ҳарбии Душанбе экспедитсияи ҳавоӣ ташкил карда шу два чанде баъд полки ҳавоӣ шуд.

10 майи соли 1986 бо фармони Раиси КБД СССР шӯъбаи фаврии ҳарбии «Душанбе» ба гурӯҳи фаврии «Душанбе» гузаронида шуд. Соли 1990 қаноти чапи отряди сарҳадии Хоруғ тақсим шуда, комендатураи Ишкошим номида шуда статуси отрядро гирифт.

Дар давраи Шӯравӣ фармондеҳони қушунҳои сарҳадӣ инҳо буданд:

1. қумандони дивизияи алоҳидаи муҳофизатҳои сарҳадии Туркистон-Федермессер 1920-1921

2. сардори раёсати сарҳадии Туркистон-Федермессер 1921-1922

3. қумандони отряди 5-уми отряди сарҳадии Бухоро-Дайнеко 1923-1924, Дарафеев 1924-1926

4. сардори хадамоти сарҳадӣ дар Осиёи Миёна-Бабкевич 1926-1930

5. сардори Раёсати ҳифзи сарҳад ва қушунҳои ОГПУ дар Осиёи Марказӣ Давидов 1930-1932, Горбунов 1932-1933, Бистрих 1933-1934

6. сардори раёсати дидбонгоҳи сарҳад ва КХКД (НКВД) РСС Тоҷикистон:

- полковник Николаев 1934-1936

- Комбриг Ходирев 1936-1938

- генерал-майор Ринзюнский М.М. 1937-1938

7. сардори округи сарҳадии КХКД СССР

- полковник Котомин 1938-1940

- генерал-майор Киселев 1940-1944

8. сардори қушунҳои сарҳадии КХКД (НКВД) РСС Тоҷикистон

- генерал-майор Котенко С.М. 1944-1947

9. сардори қушунҳои сарҳад ВКД округи Тоҷикистон генерал-лейтенант Лабадзе С. 1947-1953

10. сардори округи сарҳадии КБД СССР дар Осиёи Миёна

- генерал-майор Шербин 1953-1958

- генерал-майор Лапин В.Х. 1958-1963

11. сардори шӯъбаи фаврии ҳарбии «Душанбе» округи сарҳадии КБД СССР дар Осиёи Миёна

- генерал-майор Ғафоров А.Г. 1966-1985

- полковник Висотский 1985-1986

12. сардори гурӯҳи фаврии «Душанбе» округи сарҳадии КБД СССР дар Осиёи Миёна

- генерал-майор Карабейкинев 1986-1987

- генерал-майор Мартовитский А.Н. 1987-1992.

 

Сарҳад дар арафаи

асрҳои XX-XXI

Соли 1992 дар пойгоҳи гурӯҳи фаврии «Душанбе» округи сарҳадии КБД СССР дар Осиёи Миёна баъди пош хурдани Иттиҳоди Шӯравӣ гурӯҳи қушунҳои сарҳадии ордени байрақи сурхдори Федератсияи Руссия дар Тоҷикистон ташкил карда шуд. Ҳамзамон округи сарҳадии Осиёи Миёна барҳам хурд (фармоиши Президенти Руссия аз 23.09.92, амри Вазорати амнияти Федератсияи Руссия аз 19.10.92).

Худи ҳамон сол ба гурӯҳи сарҳадии Тоҷикистон отряди сарҳади Мурғоб ҳамроҳ карда шуд.

Соли 1994-ум дар ҳайати гурӯҳи сарҳадӣ отряди сарҳадбонҳои Қалъи Хумб таъсис шу два соли 1995 бошад Маркази таъиноти махсуси радио, қисми истифодаи техникӣ в аду экскадрилияи ҳавоӣ ташкил карда шуданд.

Моҳи майи соли 1993-ум шартномаи байнидавлатии Тоҷикистону Руссия оиди ҳифзи хатти якуми марзи Тоҷикистону Афғонистон аз ҷониби гурӯҳи сарҳадии Федератсияи Руссия дар Тоҷикистон ба имзо расид.

Баъди ба имзо расонидани шартномаи оштии миллӣ бо нерӯҳои мухолифин аксарияти онҳо дар қаламрави Афғонистон маскан гирифта буданд. Вазъият дар сарҳади ҷумҳурӣ бо давлати Исломии Афғонистон хеле муътадил мешуд. Дар чунин вазъият давра ба давра шумораи қисмҳои сарҳадӣ тариқи нақшавӣ ихтисор мешуданд.

Дар хатти дуюми сарҳад тибқи шартномаи зикргашта сарҳадбонҳои тоҷик барои ба посбонии мустақилона гузаштани сарҳади давлатӣ омодагӣ мегирифтанд. Ҳаминро ба назар гирифта соли 1998-ум минтақаи сарҳадӣ Қалъаи Хумб, ки дарозии хатти сарҳад 73 км-ро ташкил медиҳад ба комендатураи сарҳадии «Дарвоз» Кумитаи ҳифзи сарҳадии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон гузаронида шуд. Моҳи декабри соли 2002 бошад минтақаи сарҳадии Тоҷикистон бо Хитой, ки дарозии масоҳаташ 511км буд барои посбонӣ ба Кумитаи зикргардида супорида шуд.

Соли 2003 гурӯҳи сарҳадии Руссия тағйири ном намуда Раёсати сарҳадии Ходимияти федералии Хадамоти бехатарии Руссия дар Тоҷикистон номида шуд.

Моҳи ноябр-декабри соли 2004 Кумитаи сарҳадии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон қитъаи сарҳади ҷумҳуриро, ки хатти он 881,6км буд қабул намуд. Ин минтақаи Ишкошим, Хоруғ, Ванҷ, Рушонро дар бар мегирифт.

Соли 2005 қитъаҳои сарҳадии отрядҳои Москва (ҳоло Ҳамадонӣ), Панҷ ва охири сол горнизони Душанберо Кумитаи ҳифзи сарҳадии ҷумҳурӣ таҳти тассаруфи худ гирифт. Барои дастгирӣ намудани сарҳадбонҳои тоҷик дар фаъолияти хизматӣ дар ҳайати гурӯҳи фаврии Руссия сохтори мушовирҳо ташкил карда шуд, ки тибқи шартномаҳои тарафайн онҳо дар қисмҳои ҳарбӣ дар ҳолатҳои ба миён омадани зарурият маслиҳатҳо дода, ёрии амалӣ мерасонанд.

Дар давраи баъди пош хурдани Иттиҳодияи Шӯравӣ дар Тоҷикистон фармондеҳҳои гурӯҳи сарҳадии Руссия инҳо буданд.

Генерал-майор Гритсан В.Ф. 1992-1993

Генерал-лейтенант Чечулин В.Ф. 1994-1995

Генерал-лейтенант Тарасенко П.П.1994-1998

Генерал-лейтенант Резниченко Н.С. 1998-2000

Генерал-лейтенант Маркин А.С. 2000-2003

Генерал-лейтенант Баранев А.Н. 2003-2005

Генерал-майор Кашарин В.А. 2005-2007

Генерал-майор Михеев В.А. 2007 то замони ҳозира.

 

Отряди сарҳадии Панҷ

Соли 1921 посбонии қитъаи сарҳад аз Керки (Туркманистон) то Айвоҷ ба зиммаи бригадаи тирандозии Туркманистон вогузор шуда буд. Соли 1922-юм дар ҳамин қисмати сарҳад аз қисмҳои амалкунандаи чор полки кавалерӣ ва экскадронҳои алоҳидаи сарҳадии 32 ва 33 ташкил карда шуданд. Дар ҳамин давра гузаронидани қочоқи силоҳ ва лавозимоти ҷангӣ хеле авҷ гирифта буд. Кам будани посбонгоҳҳои сарҳадӣ ва сарбозҳо имконияти қочоқчиён ва марзшиканонро зиёд мекард. Онҳо сарҳадро убур намуда бе душворӣ ҳадафҳои нопокашонро амалӣ мекарданд. Дар асл доираи фаъолияти посбонгоҳҳо бо сабаби нарасидани сарбозон хеле маҳдуд буд. Экскадронҳои дар боло зикргардида барои аз ӯҳдаи вазифаҳои хизматӣ набаромаданашон барҳам дода шуданд. Ба ҷои онҳо экскадрони 4-уми сарҳадӣ, ки дар хатти марзи Хитой буд интиқол дода шуд. 4 взводи ин экскадрон масофаи байни сарҳади Керки-Айвоҷро, ки дарозии хатти он 350км-ро ташкил мекард таҳти назорат гирифтанд. Мутаасифона ин воҳиди ҳарбӣ низ бо сабабҳои дар боло нишондодашуда аз ӯҳдаи вазифаи ба зиммааш гузошта набаромад.

Июни соли 1923-юм ба хотири таъсис додани ҳифзи доимамалкунандаи сарҳадӣ дивизиони якуми кавалерӣ аз Оренбург ва экскадрони сарҳадии 13-ум аз Тошканд ба сарҳад сафарбар шуда ба ҳайати отряди сарҳадии кавалерии Бухоро ҳамроҳ карда шуданд. Ситоди отряд дар Термиз таъсис ёфт. Дидбонгоҳҳои отряд посбонии хатти марзро аз Палварт то Фархор ба ӯҳда гирифт. Аз Фархор қисмати боқимондаи сарҳадро то марзи Дарвоз ҳайати 6-уми бригадаи кавалерии Алтай ҳимоя мекард.

Соли 1929-ум отряди сарҳадии Бухоро тағйир дода шуд ва экскадронҳо номи комендатураро гирифтанд. Отряд бо рақами 5 шуморагузорӣ шуд. Ним сол нагузашта шумораро иваз намуда боз номи отряди 47-уми узбекро гирифт. 1-уми октябри соли 1928-ум отряди сарҳадии 47-уми Бухоро, ки масофаи ҳудуди ҳимояи 1000км-ри сарҳад ба ӯҳдааш гузошта шуда буд, ба хотири пурзур намудани ҳифзи сарҳад ба 3 қисм тақсим карда шуда номи Тоҷикистонро гирифт. Ҳимояи минтақаи сарҳад аз Термиз то Шоҳон ба зиммаи отряди 48-уми Сарой, ки иборат аз 4 комендатура1 буд вогузор шуд. Як сол баъд комендатураи рақами 5-и Қалъаи Хумб ба ҳайати ин отряд шомил карда шуд. Муддате нагузашта ин воҳиди сарҳадӣ аз ҳайати отряди 48-ум бароварда аз нав мустақил шуд2. 29-уми майи соли 1932 отряди сарҳадии Тоҷикистон баъди гирифтани ордени «Байрақи Сурх» сазовори номи отряди сарҳадии «Байрақи Сурх»-дори Тоҷикистон шуд3.

30-юми июни соли 1932 комендатураи 4-уми Саричашма (ҳозира Ҳамадонӣ) аз ҳайати отряди 48-ум бароварда шуда ҳамчун комендатураи мустақил ба фаъолият шурӯъ кард4.

Барои дурусту самаранок ба роҳ мондани ҳимояи марз ба даст овардани дастовардҳои беназир дар ин ҷода отряди сарҳадии «Байрақи Сурх»-дори Тоҷикистон бо қарори Комитети иҷроияи СССР аз 14.02.1936сол бо ордени «Ленин» мукофотонида шуд. Дере нагузашта соли 1938-ум комендатураи якуми сарҳадии Айвоҷ аз ҳайати отряд хориҷ карда шуда ба сохтори отряди сарҳадии Термиз5 ворид карда шуд. Худи ҳамин соли зикршуда комендатураи сарҳадии Панҷ таъсис шуд. Дар ҳайати ин воҳиди сарҳадӣ 4 заставаи нав таъсис дода шуданд6. Тайи солҳои 20 ва 30-юми асри сипарӣ гардида отряди Панҷ дар торумор намудани бандаҳои босмачиён, ки аксарияти онҳо дар қаламрави Афғонистон маскан дошта ва тез-тез ҳуҷумҳо мекарданд, саҳми арзанда гузошта аксарияти сарҳадшиканҳо ва қочоқчиёнро дастгир намуданд7. Фақат дар солҳои 1931-1940 сарҳадбонҳои ин отряд 41 гурӯҳҳои мусаллаҳро зада несту нобуд карданд. 1288 аъзоёни бандаҳои босмачигарӣ, қочоқчиён ва 12242 вайронкунандагони хатти марз дастгир карда шуданд. Дар ин задухурдҳои нобаробар 15 сарҳадчӣ кушта ва 8 нафар ҷарроҳатҳои гуногун бардоштанд.Дар дастгир намудани марзшиканон сокинони ноҳияҳои сарҳадӣ хеле фаъолона иштирок менамуданд. Бо дастгирии бевоситаи онҳо 426 нафар аз дастгиршудагон аз шумораи дар боло нишондодашуда буданд. Аз байни ин мардуми меҳанпараст 4 нафар ихтиёрӣ ва 2 нафар деҳқон дар задухурдҳои бо марзшиканон дошта қаҳрамонона ҳалок шуданд. Аз отряди сарҳадии Панҷ дар арафаи саршавии Ҷанги Бузурги Ватанӣ 30-юми июни соли 1941 359 нафар ба фронт сафарбар карда шуданд. Онҳо ба ҳайати полки кавалерии 45-уми қушунҳои сарҳадии НКВД СССР, ки дар фронти амал-

 

  1. Приказ ОГПУ №38/14, приказ ПО №182/6 от 01.07.1929г.
  2. Приказ ОГПУ №020730, №163/76, приказ №48 ПО №10/275 от 02.07.1930г.
  3. Приказ ОГПУ №355-32 распоряжение УПО №14432-32
  4. Приказ ОГПУ №256/34 от 30.07.1930 и №48 ПО от 30.07.1932г №13/182
  5. Приказ НКВД СССР №00532-38г
  6. Распоряжение НКВД СССР №713369-38
  7. Приказ НКВД СССР от 28.05.1943г.

кунанда буданд, ҳамроҳ карда шуданд. Соли 1943-юм отряди сарҳадии Панҷ дар тобеаш 21 застава дошт. Тибқи ҷадвали баст дар 14-тои он 42-нафарӣ хизматчиёни ҳарбӣ адои хизмат менамуданд. Дар 7-тои он 63-нафарӣ хизматчиёни ҳарбӣ буданд. Дидбонгоҳҳои эҳтиётӣ 32-нафарӣ доштанд1. Ба ғайр аз ин дар ҳайати отряди сарҳадӣ 4 шӯъбаи кашшофӣ (разведка) аз он ҷумла: яктоаш дар Ҷиликул, дуюмаш дар Бохтар, сеюмаш дар Данғара ва чорумаш дар Колхозобод таъсис дода шуд, ки дар сохтори онҳо 3-нафарӣ афсарон фаъолият доштанд2.

Ба нооромии вазъи сарҳад нигоҳ накарда маъмурият ва ҳайати роҳбарикунандаи округи сарҳадӣ мунтазам ба ҳамаи самтҳои фаъолияти сарҳадӣ аҳмият медоданд, фаъолияти хизматии хизматчиёни ҳарбиро таҳлил менамуданд ва хулосаҳои зарурӣ пешниҳод мекарданд. Мисол фақат ах моҳи майи 1947 оғоз карда то январи соли 1948-ум комиссияи муштараки давлатии СССР бо Афғонистон корҳои деморкатсиониро дар сарҳади давлатии Тоҷикистону Афғонистон ба анҷом расонданд. Дар хатти марз 24-адад аломатҳои сарҳадӣ №№118-141 ва 76 нишонаҳо мобайни аломатҳо гузошта шуданд.

Дар баробари иҷрои корҳои оинномавӣ сардорони қисмҳои ҳарбӣ ва роҳбарият ба такмили дониши сарҳадбонҳо ниёз доштанд. Ба ҳамин хотир соли 1949-ум дар назди отряд полки таълимӣ барои даъватшудагон ташкил карда шуд. Сарҳадбонҳо дар бахшҳои кутоҳмуддат таълим гирифта, барои адои хизмат ба отрядҳои сарҳадии 35-ум, 81, 117, 66, баталиони алоҳидаи 118 ротаи алоқа ба Тошканд интиқол мешуданд3. Дар арафаи соли 1955-ум комендатураҳои сарҳадии 1,2 ва 3 барҳам дода шуданд. Ҳайати шахсии онҳо, комендатураи сарҳадии 3, дидбонгоҳҳои 14-23, взводи аслиҳаи бетаваққуф куллан бо молу мулкашон ба ҳайати отряди сарҳадии 117-ум гузаронида шуданд. Қисми ҳарбии 2026 соли 1956-ум дар сохтори отряд таъсис дода шуд, ки то соли 2005-ум фаъолият дошт4. Солҳои 1979-1989 отряди сарҳадии Панҷ дар расонидани ёрии интернатсионалӣ ба Ҷумҳурии Демократии Афғонистон иштирок намудааст. Аз ҳисоби хизматчиёни ҳарбии ин отряд 116 нафар ба шаҳодат расиданд. Дар байни онҳо 68 сарбози қаторӣ, 16 ефрейтор, 16 сержант, 20 прапоршик, 2 лейтенант, 1 лейтенанти калон, 3 капитан, 2 майор, 1 подполковник буданд.

Соли 1992 баъди пош хурдани Иттиҳоди Шӯравӣ комендатураи Айвоҷ аз ҳайати отряди сарҳадии Термиз бароварда ба сохтори отряди Панҷ ҳамроҳ карда шуд.

Тибқи шартномаи байнидавлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Федератсияи Руссия 25.05.1993с ва қарордоди тарафайн «Оиди ҳамкориҳо дар масъалаҳои сарҳадӣ аз 16.10.2004» моҳи июли соли 2005-ум қитъаи сарҳадии отряди Панҷ ба Кумитаи ҳифзи сарҳадии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон супорида шуд.

 
  1. Приказ НКВД СССР от 09.06.1943г и ПВ НКВД ПО от 26.07.1943г
  2. Приказ ПВ НКВД ПО от 05.11.1948 №20366
  3. Распоряжение УПВ МГБ Таджикский ССР от 13.03.1951г №4/00205
  4. Приказ МВД СССР от 18.06.1955г. и приказ МВД СССР от 04.10.1956г.

Отряди сарҳадии Хоруғ

 

Хабари Инқилоби октябри соли 1917 тобистони соли 1918 ба Помир расид. 30 августи соли 1918-ум бо фармони роҳбарияти Армияи Сурхи коргару деҳқонӣ отряди сарҳади Помир ба тобеияти Раёсати мудофиаи Комиссариати ҳарбии Туркистон дароварда шуд. Сардори отряд полковник С.А.Фенин ҳокимияти навро эътироф накарда ноябри соли 1918-ум бо 32 афсар ва сарбозон тавассути водии Вахон баромада ба Ҳиндустон ҳиҷрат кард.

Ба хотири ҳарчи тезтар расондани ёрии амалӣ ба сарҳадбонҳои Помир ва барқарор намудани ҳокимияти нав як отряди сарҳадӣ иборат аз 350 нафар таҳти сарпарастии С.Семикина ба Хоруғ интиқол шуд. Аз рӯзҳои аввали ҷойгиршавӣ онҳо ба гузоронидани чорабиниҳои пурзуркунии ҳифзи марз ва таъсисдиҳӣ ва пурқувватгардонии мақомотҳои ҳокимияти нав шурӯъ карданд. Ҳифзи сарҳад дар Бадахшон дар ҳамон давра як зумра хусусиятҳои хос ва монеаҳо дошт, ки ба шароити номусоиди ҷойгиршавии маҳал зич алоқаманд буданд. То соли 1925-ум отряди сарҳадӣ дар вилояти Уш ё Андиҷон ташкил шуда дар ҳайати мукаммал отряди сарҳадии Помирро иваз мекард. Дар чунин вазъият отряди хизматро ба охир мерасонидагӣ барои отряде, ки ба ҷои ӯ меомад ягон шароити мусоид намемонд. Ивазкунандаҳо тамоми маҳсулоти хуроквориро бо худ меоварданд ва мебурданд. Чунин ҳолат фармондеҳи округи ҳарбии Осиёи Миёнаро маҷбур сохт, ки аз чунин раванди кор даст кашида ҷойгиршавии қисмҳои сарҳадро доимӣ кунад. Ба ҳамин хотир ӯ соли 1926-ум фармон имзо намуда мавқеъи ҷойгиршавии отряди Помирро доимӣ эълон кард. Сарбозон аз ҳисоби ҷавонони Иттиҳоди Шӯравӣ тариқи даъват ба хизмат гирифта мешуданд. Отряд дар ҳайати 227 нафар тасдиқ шуд. Хурок ва либос аз вилояти Уши Қирғизистон оварда мешуд. Дар ҳайати отряд раёсат, қисми сиёсӣ, қисми хоҷагӣ, алоқа, гурӯҳи пулеметчиҳо, тирандозҳо, взводи кавалерӣ ва гурӯҳи сапёрҳо ворид карда шуданд. Дар сохтори отряд заставаҳои «Қизил-Работ», «Помир», «Хоруғ», «Қалъаи Вомар», «Ишкошим» ва «Панчор» ба фаъолияти доимӣ шурӯъ карданд. Аз ҳисоби мардуми маҳаллӣ 30-нафар ихтиёриҳо ба хизмат барои як сол қабул мешуданд. 10 декабри соли 1930-юм бо фармони сардори ОГПУ Осиёи Миёна1 отряди сарҳади 66-уми Помир таъсис ёфт.

Аз ҳамин рӯз иборатан отряд ба тобеияти соҳавии сарҳадӣ мегузарад. То ин вақт ӯ зерсохтори комиссариати мудофиа буд. Минтақаи посбонии сарҳад, ки ба саллоҳияти ӯ дода шуда буд, дар тӯли 1003 км ҷой дошт. Ситоди отряд дар шаҳри Хоруғ ҷойгир карда шуд. Комендатураи Ишкошим соли 1938-ум ва Мурғоб 1939-ум ташкил карда шуданд. Дар давраи Ҷанги Бузурги Ватанӣ аз отряди сарҳадии Помир 450 нафар ба фронт сафарбар карда шуда буданд. Соли 1954-ум отряди сарҳадии Помир номи отряди сарҳадии Хоруғро гирифт (қисми ҳарбии 2022).

  1. Приказ ОГПУ №195/113 от 10.12.1930г

 

Дар даҳ соли баъди солҳои 50-ум отряди сарҳадии Помир маротибаҳо тағйир ёфтааст. Соли 1960 отряди сарҳадии Мурғоб барҳам дода шу два ҳамчун комендатура ба ҳайати отряди Хоруғ ҳамроҳ карда шуд1. Дар ҳамон шабу рӯзҳо низ отряди Қалъаи Хумб ҳамчун комендатураи сарҳадӣ ба ҳайати отряди Хоруғ шомил карда шуд2. Дар аввалҳои солҳо 60-ум дар сохтори отряди Хоруғ 4 комендатураи сарҳадӣ ва 29 дидбонгоҳҳо фаъолият мекарданд. Дарозии хатти сарҳад дар масофа 1300км таҳти тасаруфи отряди Хоруғ буд. Соли 1967 боз аз сари нав комендатура «Мурғоб» аз ҳайати отряди Хоруғ бароварда шуд ва мустақилона дар сарҳадоти шарқии Бадахшон ба Хитой ба фаъолият шурӯъ намуд.

Отряди сарҳадии Москва

 

19 июни соли 1932-юм бо фармони ОГПУ №355 аз ҳайати отряди 48-уми Сарой комендатураи 4-уми «Сари Чашма» бароварда шуда дар қишлоқи Сари Чашма ҷойгир кунонида шуд. Дидбонгоҳи «Чубек», «Даҳана», «Баҳорак», «Сариғор», «Йол», «Анҷирак», «Хирманҷо» ва «Шагон» ба тобеияти ин комендатура ворид карда шуданд.

1 июли соли 1932-юм бо фармони ОГПУ №286/141 комендатураи номбурда аз нав барҳам дода шуд ва дар ҷои ӯ комендатураи 13-уми алоҳидаи Шуробод ташкил ёфт. Воҳидҳои гурӯҳи тезамал, дидбонгоҳи «Боғ»-и навташкил ба сохтори ин комендатура ворид шуданд. Соли 1934-ум комендатураи 13 аз Сари Чашма ба ноҳияи Шуробод кучонида шуд.

Дар давраи Ҷанги Бузурги Ватанӣ аз ҳайати сарҳадбонҳои комендатура 517 нафар ба фронт сафарбар карда шуданд. 20 марти соли 1954 бо фармони ВКД СССР комендатураи алоҳидаи сарҳадии 13-ум ба мавқеъи отряд гузаронида шуд. Отряди 117 округи ҳарбии Осиёи Миёна (қисми ҳарбии 2033) номида шуд. Соли 1980 дар назди раёсати отряд барои бо отрядҳои муттаҳидаи сарҳадӣ дар набардҳои Афғонистон иштирок дошта гурӯҳи таъҷилии округи сарҳадии Осиёи Миёна иборат аз 7 нафар таҳти сарпарасти яке аз ҷонишинҳои фармондеҳи округ таъсис дода шуда буд. Дар ин ҷанг 48 нафар аз хизматчиёни отряд ба шаҳодат расиданд.Дар асоси шартномаи байнидавлатӣ аз 25.05.1993 тобистони соли 2005 отряд бо тамоми молу амвол, силоҳу лавозимоти ҳарбӣ ба ҳайати Кумитаи ҳифзи сарҳадии назди Ҳукумати ҷумҳурӣ гузаронида шуд.

 

 

  1. Приказ КГБ СССР от 15.01.1960г
  2. Приказ КГБ СССР от 20.08.1959г

 

 

 

Дохил намудани шарҳ


рамзи ҳимояви
Боздид